Менің меншікті мекенім

"Қазақ тілі мен әдебиеті" журналы №7-8 2022 жыл

Бибигул — Sun, 06 Nov 2022 16:32:36 GMT

Шынияз жырлары – замана бейнесі

Тулеуова Бибигул Орынгалиевна

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, педагог – зерттеуші

Жалпы білім беретін Новобогат орта мектебі

Исатай ауданы Атырау облысы

Қазақ әдебиетінде есімі қалың көпшілікке мәлім емес, алайда шығармалары өз заманының сыры мен сипатын дәл жеткізіп, халықтың мұң- мұқтажын жырға қосқан ақын-жыраулар бар. Солардың бірегейі- Шынияз ақын.

Шынияз Шанайұлы - ХІХ ғасырда (шамамен 1819 жылы дүниеге келген) қазіргі Атырау облысы өңірінде өмір сүрген төкпе ақын.

Шынияздың шыққан тегі Кіші жүздегі Беріш Жайықтың Шұбар ұрпағынан. Ақынның әкесінің жайлауы - Нарынның күнгей бетіндегі Сарытөбе (қазіргі Атырау облысы, Исатай ауданы, Жанбай ауылы),қыстауы - Каспий жағасындағы Тотарал, Мошан, Капаш жерлері.

Шынияз ақын – Исатай – Махамбет көтерілісіне бастан аяқ қатысушы, ақын-жыршы. 1839 жылы Шыман (шын аты Шынғали) бидің алдауына түсіп, көтерісшілер «Бекетай» құмында қоршауда қалады. Жәңгір хан қайынатасы Қарауыл қожаның жасақшылары мен казак-орыс әскері екі жақтан қыспаққа алып, Исатай мен Махамбетті тұтқындаудың қамын көздейді. Сондай жан алысып, жан беріскен хиямет-қайым шақта, екі батыр тобы қоршауды бұзып шығады да, Шынияз, Есенғұл-Беріш Иса Төлегенов, Муса Тілесұлы бастаған 9 адам қолға түседі. Шыниязды Иркутскіге айдайды. Ебін тапқан Шынияз жолда қашып шығып, екі жылдан соң, аман-есен елге оралады. Орта жүздегі Сегіз серіні тауып, солардың тобына қосылады.

Патша әкімшілігінің отарлау саясатына, ел әкім-қараларының әділетсіздігіне қарсы шыншылдықпен үн көтерген Шынияз қуғындалып, кіндік қаны тамған туған елден тәжік жеріне кетіп, сол жақта өмірден өткен. Оған дәлел, Атырау облысының Қызылқоға ауданында Балабейіт деген жерде тұрған Жәлеке ақсақал: «Шынияздың сүйегі тәжік жерінде қалған, ұрпақтары да сонда болуы керек» дегенді айтқан[1]. Шынияздан Қосан, Досан деген екі бала қалған.

Ақынның толғаулары ең алғаш рет Атырау облысы Исатай ауданы Тұщықұдық ауылының тұрғыны молда Иманғалиұлы Дәрісқали (1895-1985) аузынан жергілікті өлкетанушы, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Мұрат Бектенұлы (1982 жылы үнтаспаға жазып алған) нұсқада Исатай аудандық «Нарын таңы» газетінде (26.02.1992ж) «Мақашқа айтқаны» деген тақырыппен берілген. М.Бектенұлы жырдың толық нұсқасын 2009 ж. жарық көрген «Қасиетіңнен айналдым» кітабында түсіндірме алғысөзімен берген.

1966 жылы шыққан Ә.Ғабдуллиннің «Шынияз: Тарихтың шежіреші хабарымын» атты еңбегінде бұл жырлар «Жаңа низам», «Мақашқа айтқаны», «Әлім елінде болғанда айтқаны» деген атаулармен берілген. Ал Қ.Сыздықов, Ш.Керімов құрастырып, 1991 жылы басылған «Алқаласа әлеумет» атты жинақта «Халінен баяндайтын заманыңның», «Әрі де бері толғайын», «Бойында Үштемірдің Әлім жүрген» деген атпен жарыққа шығып, ақын шығармалары қалың оқырманға жетті.

Ақынның өмірінің соңғы ширегіндегі жырлары («Елге сәлем», «Зұлқанға айтқаны» т.б.) Маңғыстау, Түркіменстан, Тәжікстан жерлерінде сақталған болуы әбден мүмкін.

Шынияз Шанайұлы мұрасының ел аузындағы нұсқасы «Мақаш әкімге айтқаны» деген атпен бір ұзақ толғауға топтасқан күйінде жеткен. Мұндағы Мақаш дегеніміз - екі округті қатар билеген, әділдігімен, білімдарлығымен, шешендігімен елге танылған, сол себепті де оны бүкіл халық аса құрмет тұтқан әкім Мақаш Бекмұхамбетов. Мақаштың үлкен үміт күткен, өзімнің жолымды қуады-ау деп сенім артқан баласы Орынборда оқып жатқанда қайтыс болады.

Атырау облысы Исатай ауданы Х.Ерғалиев ауылының тумасы, шежіре кеуде қарт марқұм Жұмағали Айтбайұлы айтқан делінетін ел аузындағы әңгімелерде Шынияз ақын Мақашқа көңіл айтпаққа Нарын еліне аты мәлім адай Жантұрған бимен бірге барыпты. Жантұрған Мақашпен құрдас, базыналық етіп, бидің жанына батыра сөз айтады екен. Баласы дүниеден өтіп, жазасы адамнан, у бергеннен болды деген ауыр қазадан басын көтере алмай жатқан Мақашқа Жантұрған:

-Әй, Мақаш, басыңды көтер, құдай қаласа, қайыры болады. Пазылжанды оқытамын, Әміржандай білім-нысап беремін, қолыңдағы ісіңді өзің жасың жеткенде оған бергіземін, бағың басыңда болады, халқың қасыңда болады, «Ақкөке» деген атағың бар, сол абырой-атағыңмен о дүниеге аттандырамын. Енді қайырын бермеймін десем, басындағы бағыңды аламын, қолыңдағы ісіңді аламын, үш ай тоқсанда теріскейден ызғырық болып соғамын, қораңдағы малыңды аламын, өсекке таңамын, қасыңнан халқыңды қашырамын, аузыңдағы тісіңді аламын, алдыңдағы асыңды бір балаға алып бергіземін, онымен қоймай құрт ауру жасаймын, шөп күркеге апарып тастаймын, қатын-балаңды жеріндіремін, қасыңа жан жоламайтын етемін, - дегенде Мақаш: «Қайттым ! Қайттым,тәубе! Қайттым тәубе! - деп басын көтерген екен. Сонда Шынияз ақын Мақашқа арнап «... Әрі де бері толғайын...» деп басталатын көлемді толғауын жырлапты.

Толғаудың «Жаңа низам», «Жебесі шын болаттан садағымның» деп аталып жүрген бөлігі қазақ даласына аласапыран әкелген, жұртшылық «Жаңа низам» деп атаған 1868 жылғы реформаның қалың елді әбден титықтатып, ұзақ уақытқа созылған зорлық-зомбылыққа ұшыратқан кезінде шығарылған болса керек. «Жаңа низам» тұсындағы билік жүйесіндегі өзгерістер мен жерді пайдалану барысындағы жаңа тәртіптер халыққа өте жайсыз тиді. Халықтың санасында отаршылдық жүйе орнықтырған қолайсыз заманның кеспірсіз адамының бет-бейнесі қалыптасты. «Жаңа низам» деген сөз сол дәуірде ғұмыр кешкен үлкен-кішінің аузынан түспейтін ұғымға айналды. 1868 жылғы реформа тақырыбы қазақ әдебиетіндегі тұтас бір буынның қарсылық поэзиясының нысанасы болғандығын Шынияздың толғауы да дәлелдей түседі.

«Әлім елінде болғанда айтқаны», «Бойында Үштемірдің Әлім жүрген» деген атаулармен беріліп жүрген толғаудың шығуы Шынияздың Исатай- Махамбет бастаған көтеріліске қатысушылардың бірі ретінде қуғын көріп, елден кетіп, қазіргі Ақтөбе өңірінде болған кезінде жазылса керек.

Шынияздың елден біржола кетерде туыс інісі Зұлханға арнап шығарған «Әкеңді Сібір айдап қоя берген, Зұлханжан бізден қалмай ергенің жөн» деген жолдары бар өлеңі ел аузында жүріп ұмытылған. Жалпы мазмұны «Орыс патшасынан жақсылық күтпе, мен туа біткелі ондай жақсылық болды дегенді естімедім. Мен де өз еркіммен кетіп бара жатқан жоқпын, туған жерді қайта айналып көремін демеймін» дегенге саятын өлең ауызекі әңгіме түрінде туыстары арасында сақталған.

«Асан Қайғы боп жырласам» деген жыры әйгілі «Мақашқа айтқаны» деген толғауға біріктіріліп беріліп жүр. Соған қарағанда бұл толғау да сол кезеңде жырланған деуге болады.

«Елге сәлем» деген ұмытылған толғауын 1916 жылы елге келген ақынның ұлдары Досан мен Қосан таңға жатқа жырлаған. Алайда ауызша жырланған толғауды хатқа түсіретін немесе жаттап алатын жан болмағандықтан бүгінге күнге жетпеген. Алдағы уақытта ақынның сүйегі қалған тәжік еліндегі қандастарымыздан табылып қалар деген үмітіміз бар.

Шынияз -әлеуметшіл ақын. Ол заман сынын, мезгіл, дәуір болжамын, өзі куә болған тарихи оқиғалардың мазмұнын, елге тигізген пайда, залалын сөз қылады.

XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығынан бастап қазақ халқы зор ауыртпалықты бастан кешті. Жоңғар қалмақтары шығыстан, Еділ қалмақтары, Жайық бойына табан тепкен казак орыстар, башқұрттар жан-жақтан қыспаққа алды. 1868 жылы Орынбор, Батыс Сібір генерал губернаторлығының дала уалаятын басқару жайлы жаңа ережесі бекітіледі. Алайда жаңа «штат» (уақытша ережені осылай атаған) туралы неше саққа жүгіртіп айтқан хабарлар елдің берекетін алып үрейлендірген, халықтың наразылығын туғызған. Әсіресе ішкі Бөкейлікте толқу аса күшті болған. Бұл жайды ақын:

Болғанда біздер Алшын кіші жүзбіз,

Сөйлесем айтқан сөзге түсінерсіз,

Нарындай мекен еткен қонысты алса

Кенедей бірден екі кішірерміз... деп жүздерге, одан руларға бөлінісіп, «кенедей бірден екі кішірейіп» уақталдық, күш-қайрат кетті деп ашынады, бірде «кетсе де қолдан қайрат тіліміз бар» деп аруақтана жырлайды.

Ақырса бір бестаубай тырп етпейміз,
Күніндей жетімдердің күніміз бар,
Желкеден жетіп дұшпан қысылғанда
Паналар енді барып кіміміз бар...

Ақын Ақтабан аттың ізі жосылған Нарынның ахуалын, ел жүрегіне түскен қанды жарақаттың ашуы басылмаған кезеңді осылай бейнелейді. Қазақтар табиғи байлықтарды пайдалану мүмкіндігінен айрылған; жер, тоғай, өзендер хан мен сұлтанның айналасының, орыс əскерлері мен генерал-губернаторларының қарамағында. Патшаның жаңа реформасы халыққа үлкен ауыртпалық əкелді.

Жігіттер, ойлап қара немен тындық,

...Алшаңдап арыз айтар халің бар ма,

Біз қазақ жетім ұлдай болған мұңдық,

...Отырмын штатпенен қарсы келіп,

Аяғым тайып кетсе басым кетіп- деген жыр жолдары басқарудың жаңа тəртібінен ел күткен əділеттілікке қол жетпегенін, оның халық мүддесіне кереғар екенін баяндайды.Ақын күйініп: «Не болар қара халық хан кеткен соң, не болар сасық кеуде жан кеткен соң»,-дейді. «Қорқамын бұл заманнан ішім тартып, келіссіз үлкен мизам бола ма деп» қауіп айтады.

Діни хиссаларды, шариғат жолын жетік білетін Шынияз ақын Ресей патшалығы отаршылық саясатының сөзін сөйлейтін діндар адамдардың, мейлі ол ақын, не мүфти болсын,насихатына ұйып иланбайды, оны ақиқат дінінің сөзі деп санамайды.

Бұл күнде заман жаман,адам жебір,

Жаманмен жолдас болсаң басың кемір,

Көргенде жамандықты суыйды екен,

Балқыған қорғасындай қайран көңіл...

Ақын осылай тебіренді. Дін жолын ұстанды,құдай жолына бар ниетімен берілді деген молдалардың өзі отаршылықтың сойылын соғып,пендешіліктен аса алмай,тарысы бардың тауығы болып жүрсе заманның адамы азбай қайтеді?

Патша үкіметінің құрығының ұзын, қолының жетпес жері жоқ екенін, қазақтың қақпай көрген батырларының паналар жері қалмағанын айтқан ақын

...Алыс жер Үргеніш пен Бұқарды алды,

Күн көріп жүруші еді бұдан қашқан,

Туысқан, туғаныңды сағынарсың,

Бөлініп шетке кетсең қарындастан – деп мұңданады.

...Заманым жылдан жылға ылдиланды...

...Қорлықта ендігі жас қалады-ау деп,

Бажайлап келер күннің келбетін мен,

Әлеумет, қайғыланып айттым мұны.

Шынияз Шанайұлының алыс тарихты ақтара қозғап тебірене сыр шерткен, бірде аруақтана адуындап, бірде наздана, мұңдана баяулап, бірде шамырқана өрши, бірде жайдарылана шалқи ағындаған жырлары осылайша сабырлап келіп аяқталады.

Өзі өмір сүрген кезеңнің ақиқатын сөзбен өрнектеп, халық жадында қалуына мол үлес қосқан Шынияз шығармаларының қазақ әдебиетінде алатын орны ерекше. Әсіресе, ақын шығармалары – жергілікті мектеп оқушыларын оқытып, тәрбиелеуде қолданатын баға жетпес құрал. Ақындығымен қатар ұстаздықты мұрат еткен қазақтың біртуар ұлы Мағжан Жұмабаевтың: «...берік денелі, түзу ойлайтын, дәл пішетін, дәл табатын ақылды болса, сұлу сөз, сиқырлы үн, әдемі түрден ләззат алып, жаны толқынданарлық болса, баланың дұрыс тәрбие алып, шын адам болғандығы» деген қағиданың жүзеге асуына Шынияз жырларының да қосар үлесі мол.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Ғабдуллин. Ә. Шынияз, Атырау, АО ”Алмаз Инжиринг" 1996 ж.

2. Бектенов М. «Қасиетіңнен айналдым», Алматы, «ҚазАқпарат» 2009.

"Қазақ тілі мен әдебиеті" журналы №6 2022

Бибигул — Sun, 06 Nov 2022 16:30:28 GMT

Шынияз шығармашылығы неге шет қалып жүр?

Тулеуова Бибигул Орынгалиевна

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұалімі, педагог – зерттеуші

Жалпы білім беретін Новобогат орта мектебі

Исатай ауданы Атырау облысы

Алтайдан Атырауға дейінгі ұлан-ғайыр өлкені алып жатқан қазақ жері қандай қазыналы болса, сол байтақ даланы мекендеген халықтың тарихы мен әдебиетінің де ашылмаған сырлары, танылмаған тұлғалары әлі де жетерлік. Сондай тума таланттардың бірі қазіргі Атырау облысы өңірінде ХІХ ғасырда (шамамен 1819 жылы дүниеге келген) өмір сүрген төкпе ақын ақын, жырау Шынияз Шанайұлының шығармаларының жас ұрпаққа берер өнегесі мол. Аса сауатты, өз заманының озық ойлы азаматы бола білген ақын шығармашылығын бүгінгі ұрпаққа насихаттау – өзекті мәселелердің бірі. Осы орайда Шынияз Шанайұлы шығармашылығына арналған «Тарихтың шежіреші хабарымын» тақырыбындағы ғылыми – тәжірибелік конференциясының жоспарын ұсынбақпын.

Конференцияның мақсаты: Шынияз Шанайұлының өмірімен, шығармашылығымен таныстыру; ақын толғауларын тақырыбы, мазмұны жағынан талдау; ақынның шығармаларын жатқа оқу, мағынасын ашу арқылы оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту; ізденімпаздыққа, сын тұрғысынан ойлауға жетелеу.

Көрнекілігі ретінде Шынияз Шанайұлы толғаулары енген басылымдар, жинақтар, мерзімді баспасөз материалдары «Атырау ақын- жазушылары » сериясымен шыққан кітаптар; М. Бектеновтің кітаптары, бейнежазбалар, оқушы жұмыстары пайдаланылады.

Конференция «Бабадан қалған мол мұра» презентациясының көрсетіліп, оқушылардың ақын толғауларынан үзінді оқуымен ашылады. Келесі кезекте қатысушылар «Шынияз шығармашылығы неге шет қалып жүр?» тақырыбындағы «дөңгелек үстел» басында Шынияз Шанайұлының өмірі мен шығармашылығына қатысты сұрақтарды талқылап, пікірлерін ортаға салады. Шараның негізгі бөлімінде «Шынияз- ақын, балуан, жырау, шежіреші» тақырыбында баяндама жасалып, Шынияз Шанайұлының өмірбаянымен, шығармашылығымен, ақын мұрасының зерттелу жайымен таныстырылады. «Шынияз Шанайұлы – замана жайын терең толғаған ақын» тақырыбында оқушы зерттеу жобасын қорғайды. Қорытынды бөлімдегі «Халық жадында қалған бейне» тақырыбындағы сахналық қойылымда оқушылардың ғылыми қоғамының мүшелері «Шынияздың Мақашқа айтқаны» толғауының өмірге келу оқиғасын сахналайды.

Сахналық қойылым: Халық жадында қалған бейне

Қатысушылар:

Мақаш правитель

Жантұрған би

Шынияз

Автор

Автор:Кіші жүздегі Бірінші, екінші Приморье округтерін жылдар бойы қатар билеген, Орынбор кадет корпусын бітірген Мақаш Шолтырұлы Бекмұхамедов әділдігімен, білімдарлығымен, шешендігімен елге танылған, сол себепті де оны бүкіл халық аса құрмет тұтқан. Мақаштың үлкен үміт күткен, «өзімнің жолымды қуады-ау» деп сенім артқан баласы Орынборда оқып жатқанда қайтыс болады. Шынияз ақын Мақашқа бұл жолы Нарын еліне аты мәлім адай Жантұрған бимен бірге барыпты дейді. Шамасы, бірінші округтің зиялылары жиылып көңіл айта келеді.

(Сахна төрінде Мақаш теріс қарап жатады, мұңлы саз ойнап тұрады. Бір топ ер адам жаймен басып келіп, теріс қарап жатқан адамды көріп тұрып қалады.)

Жантұрған(Мақаштың қасына тізерлеп отырып)

-Әй, Мақаш, басыңды көтер, құдай қаласа, қайыры болады. Пазылжанды оқытамын, Әміржандай білім-нысап беремін,қолыңдағы ісіңді өзің жасың жеткенде оған бергіземін, бағың басыңда болады, халқың қасында болады, Ақкөке деген атағың бар, сол абырой-атағыңмен о дүниеге аттандырамын. Енді қайырын бермеймін десем, басындағы бағыңды аламын, қолыңдағы ісіңді аламын, үш ай тоқсанда теріскейден ызғырық болып соғамын, қораңдағы малыңды аламын, өсекке таңамын, қасыңнан халқыңды қашырамын, аузыңдағы тісіңді аламын, алдыңдағы асыңды бір балаға алып бергіземін, онымен қоймай құрт ауру жасаймын, шөп күркеге апарып тастаймын, қатын-балаңды жеріндіремін, қасыңа жан жоламайтын етемін.

Мақаш (төсектен басын көтеріп, Жантұрғанға қарап):

- "Қайттым! Қайттым,тәубе! Қайттым тәубе!

(Жантұрған би Шыниязға қарап ымдап, ортаға шақырады)

Шынияз (жүресіне отыра кетіп) толғайды.

Әңгіме етіп айтайын

Бұрынғы өткен елдерден,

Сөйлегеннен не пайда

Сайраған қызыл тілдерден,

Осы күні не пайда

Бұрынғы өткен күндерден ?

Баяны жоқ сұм жалған

Қалмаған екен кімдерден ?

Әрі де бері толғайын

Ертеде өткен ноғайдан,

Пайдасын өзің көрмесең

Не пайда алтын арайдан ?

Мақаш ( орнынан түрегеліп):

- Е-е, Шыниязым, шын ерім, сен келіп пе едің? Шежіре кеуде деп естіп едім өзіңді. Тек мені емес, елді жұбатқалы келіпсің. Аузыңа Алла сөз салған адал азаматсың ғой. Жырла, айт, айта түс.

Шынияз:

Жоқ еді мұндай əдет хан барында
Ел болды жеті қисым бұл Нарында,
Жазылды өлі тірі бір қағазға
Кешегі жаңа штаттың салдарынд.
...Жиылып барлық билер барған күнде

Айтылмай қаза болды халық мұңы,

... Болар ма сайлауменен старшындық,

Жігіттер, ойлап қара немен тындық?

Мақаш: Беу, дүние- ай! Заманның беті не болып барады? Мен ұлымды жоқтап қана жатқан жоқпын. Елімнің бүгінін ойлап азалап, ертеңін ойлап түңіліп жатыр едім. Көкірегімдегі шерді қозғап, санамды аштың. Жырлай түс,шайырым...

...Алшаңдап арыз айтар халің бар ма,

Біз қазақ жетім ұлдай болған мұңдық,

Аяғым, басым кетіп қалған күнде,
Елімді орыс билер алған күнде,
Қайсысын сұм дүниенің мен сөйлейін,
Елуге жасым жетіп қалған күнде?
Қараша үй көбінде жоқ екі сиыр,

Қарасам келіспей тұр елдің сыны.

Тамақтан Нарын елі жүдегенде,
Үйшіктің қымбат болды қызыл ұны,
Адамда осы күні жерлік ет жоқ,
Жалданып аққа жүрді ұл мен қызы.
Адамын малыменен бірге санап,
Замана жылдан жылға ылдиланып,
Қайғы етіп білгеннен соң айттым мұны...
Берімді малға салмай, басқа салса,
Қазаққа ұлу қиқу енді болды...

(Шынияз осыны айтып басын төмен салып, домбырасын шертіп отырып қалады. Отырғандар қозғалақтасып, бір- біріне қарасады.)

Полилог. Апырмай, мына Шынияз ел жайын қалай дөп айтты?!

Қара халықтың күні не болмақшы?

Бұл не деген заман болды?

Шынияз домбырасын шертіп отыр. Саз әуені күшейе түседі.

Сахна жабылады.

Ұйымдастырушылар ғылыми- тәжірибелік конференцияны қорытындылап, белсенділік танытқан қатысушыларға Алғыс хаттар табыстайды. Бұл шара - шығармалары бүгінгі күнге құймақұлақ қарттар арқылы жеткен Шынияз Шанайұлы шығармаларын зерттеу, насихаттау бағытындағы келелі істің бір үзігі.

«Қашаннан келе жатқан мұраң еді..» Исатай аудандық ”Нарын таңы“ қоғамдық – саяси газеті №29 (3721) 23.07.2015

Бибигул — Sun, 06 Nov 2022 16:27:13 GMT

” Қашаннан келе жатқан мұраң еді..."

Үстіміздегі жылды ерекшелендіріп тұрған атаулы даталардың бірі – қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл толуы. Елдік пен ерліктің куәсі, тұтас бір халықтың мемлекеттігінің қалыптасу дәуірі болған алты ғасырға жуық кезеңде елдің мұңын жырлаған небір ақын, би –шешендер, елінің кешегісі мен бүгінін келер ұрпаққа жырмен жеткізуді, ертеңін қиялмен болжауды парызым деп білген небір сұңғыла абыздар өтті...

Солардың бірі - Махамбет, Абыл ақындармен замандас, жырлары, әсіресе, Еділ мен Жайық, Нарын өңіріне кең тараған ақын Шынияз Шанайұлы.

Шынияздың шыққан тегі - Кіші жүздегі Беріш Жайықтың Шұбар ұрпағынан. Ақынның әкесінің жайлауы - Нарынның күнгей бетіндегі Сарытөбе (қазіргі Атырау облысы, Исатай ауданы, Жанбай ауылы),қыстауы - Каспий жағасындағы Тотарал, Мошан, Капаш жерлері. Құмар ақынның айтуынша, Шынияз 1819 жылы өмірге келген. Дәл қай жылы, қай жерде өлгені мәлім емес, шамамен 1875 жылы дүниеден өткен делінеді. Жергілікті өлкетанушы, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Мұрат Бектенов 1826 жылы туған деген болжам айтады.

Ақын өзін:

Руымды сұрасаң

Беріш Жайық Шұбармын,

Сөйлер сөзге құмармын,

Ақ сұр аттың мойнына

Алтындап таққан тұмармын.

Шығанақтан шығармын..- деп таныстырады.

Шынияздың ақындығымен қоса балуандығы жайлы аңыз боп тараған әңгіме, өлең, жырлар ел арасына кеңінен тараған.

Шынияздан Қоман, Досан деген екі бала қалған.Олардың ұрпақтары туралы мәлімет аз. Қызылқоға ауданында Балабейіт деген жерде тұрған Жәлеке ақсақал: " Шынияздың сүйегі тәжік жерінде қалған, ұрпақтары да сонда болуы керек " дегенді айтқан.

Шынияздың бізге жеткен « Жаңа низам»,«Мақашқа айтқаны», «Мен Асан Қайғы боп жырласам», «Ерлері қазағымның озғаннан соң», «Әлім елінде болғанда айтқаны» деген толғаулары бар. Шет жерде жүріп жазған «Елге сәлем» толғауы ұмытылған.

Ақынның " Жаңа низам" атты ұзақ толғауынан халықтың басына сор боп келген талай жайттың жауабын табуға болады. Жебесі шым болаттан садағымның Әдеті мұндай ме еді қазағымның, Аңырап қайтып қарап отырайын, Алдына келгеннен соң адамымның. Әлеумет құлақ салып тыңдасаңыз, Халінен хабар берейін заманыңның, Кешегі адамдарым бар күнінде.

Астына дұшпан салдым табанымның, - деп басталатын толғау қазақ халқының басынан кешкен не бір қилы-қилы замандарды шолады. Ақынның "адамдарым" деп отырғандары кімдер? Олар ер Едігеден бастап, оның баласы Нұрадин, немересі Муса, шөберелері Орақ, Мамай,Телағыс, Қарасай, Қази сынды ел қамын жеген, ежелден аңдысқан дұшпанға қарсы қайрат көрсеткен, халық мүддесін қорғаған ер ұрпақ."Қалмаққа Қабыртандай қылыш ұрып, ер болып ертеректе Едіге өткен"."Ерлігі билігімен бірдей болып,Еділге Орақ пенен Мамай қонған"." Мамай хан, Орақ батыр болған күнде, шеніне жан келген жоқ қарайғаннан".Есімі аңызға айналған эпостық кейіпкерлер көз алдыңнан тізбектеліп өтеді.

Едіге кім? Ол - 1352-1419жылдарда өмір сүрген тарихи тұлға, Ақ орданың əмірі, маңғыт əулетінен шыққан, ноғай ордасының негізін қалаушы.Ақ орда Алтын ордадан бөлінген алмағайып заманда ол Орыс ханнан қашып,Самарханға барады.Онда қашып жүрген Тоқтамыспен байланыс жасап, Алтын орда билігін оның қайтып алуына жəрдемдеседі. Кейін оны да тақтан тайдырып, орда билігін алады.Оның ұлы Нұраддин тұсында/ 1426-1440/жж./ Ноғай ордасы түпкілікті қалыптасады. Орталығы-Сарайшық. "Сарайшықта бар дейді жеті ханның моласы"дейді ғой Шынияз.

Мұрат ақынның "Үш қиянында":

Қарақұтан, Қалдыбай,

Жалғызағаш, Жақсыбай,

Көлектің ұлы Қартқожақ,

Естерек ұлы Тарғынның,

Тарыққанда ақыл сұрай барған жер,"деген жолдар бар.Шынияз толғауында да осы эпостық қаһарман тарихи тұлға болып алдымыздан шығады:

Өлгеннен соң Ер Тарғын

Ақжүніс қашып ұсталды

Мынау Нарын тоғайдан...

Жырдан өзімізге таныс , Қырымның Ақша ханының жауын жеңген, "Азынау деген Аз қалада " тарланның от орнындай ізі қалған, Ақжүністі алып қашып Орманбеттің он сан ноғайына келген, Шағанның бойын щаңдатып қалмақты қуған, Әйукенің ауыр қолымен алты күндей атысқан, Еділ мен Жайық арасын ерінбей жортқан Ер Тарғынды көреміз.

Торғауыт тайшысы Орлок 1630 жылғы желтоқсанда Алтыауыл ноғайларымен бірлесіп, Орманбетұлы Қара Келменбет, едисан ұлыстарына шабуыл жасады.Еділ маңын түгел биледі.1672 жылы Əйуке Қобанды шауып, солай ауған үлкен ноғай, жеті сан ноғай ұлыстарын Еділге қайырды.Олардан алым-салық алып тұрды. Шынияз ақынның:

"Еділден қара табан қалмақ босып,

Қозғаған ноғай артын солар еді " дейтін кезеңі осы.

Қазан, Астрахан хандықтарын Россия қосып алғаннан кейін XVI ғасырдың екінші жартысында ноғай ордасы бірнеше мемлекеттік бірлестіктерге ыдыраған.1634жылы қалмақтардың шабуылынан кейін ноғайлар Еділдің оң жағалауына көшіп, Кіші Ноғай ордасы құрылған.Жем өзенінің бойында Алтыұлыс ордасы ту көтерген[4].

Ақын тілге тиек еткен халық жыр-хиссаларындағы аңыз тарихи деректерден шалғай кетпейді, астарласып жатады. Шет жұрттық басқыншыға айбар көрсетіп,қайрат танытқан,"жеті жұртқа қырандайын" көз салып,"жақсыны жаманменен абайлаған, кеткен соң бұл қоныстан Орақ, Мамай қарағаш, қалмақ жайлап, ноғай ауған"

- Ерлері қазағымның өткеннен соң,

Сыртынан орыс патша көзін салған"- деп толғайды ақын одан əрі.

"Кіші жүз жете алмадық ұлы жүзге"

Арғы атаң Маңқыбаймен Алаш еді,

Сахаба Әнет ата баласы еді, Бірлік сөз осы күнде қайдан болсын,

Бұрынғы төрт имам да талас еді...

Ақын халық қамын жеген, қалың елді ортақ жауға қарсы бастаған ерлердің дүниеден өтіп, бірліктің тозғындағанын – барша мұсылман әлемнің басындағы әлмисақтан бермен келе жатқан қасіреттің қазақ елінің Алашбайдан тараған Үйсін,Арғын,Алшынның басына түскенін, үш жүздің басы бірікпей бөлініскенін, " Алғида атам қонған ұлы жүздің " алыс қалғанын,кіші жүздің оған қанша ұмтылса да жете алмағанын айтып толғанады.

XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығынан бастап қазақ халқы зор ауыртпалықты бастан кешті. Жоңғар қалмақтары шығыстан, Еділ қалмақтары, Жайық бойына табан тепкен казак орыстар, башқұрттар жан-жақтан қыспаққа алды. 1723 жылы Жоңғар шапқыншылығына ұшырады."Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама "зобалаң қасіреті орыс патшалығының бодандығына, отаршылық кіраптарлығына мəжбүр етті.

...Хан болған онан кейін Əбілқайыр,

Хабар бер алыс жерден болсаң шайыр,

Тарлықта жігіт басы қалған заман,

Болса да біреуі нар, біреуі айыр...

Орыс мемлекетіне бодан болып енген Əбілқайыр заманында да ел тарлықтан құтыла алған жоқ, азамат басына ауыр күн туды. Ақын осылай деп отыр.

Əр жерден топырақ үйіп, оба жасап,

Қарауыл қарап кеткен солар еді...

"Жаңа низамда" Еділден босқан қалмақ жайлы ақын қысқа да нұсқа етіп берген мəліметте үлкен шындық жатыр. Ежелден бермен қарай аңдысумен,жауласумен келе жатқан екі халықтың бір-біріне деген сенімі жоқ. Ауа көшкен ел жасанған қолмен келеді. Жолшыбай мерзімді жерге топырақ үйіп оба жасап, қарауыл қояды. Ұрыс басталған тұстан ұран оты алаулайды. Ұран оты жағылған жаққа қарай қарулы жасақтар ат қояды. Жоңғар көшінің жолында тағдырлас халықтардың қаны судай төгілді. Боздақтар қыршынынан қиылды. Қазақ даласының картасына "Қалмақ қырылған"деген атаулар өшпестей болып қанмен жазылды. Тіршілік тауқыметін тартып жатқан халыққа хан-сұлтандар пана бола алмады, онымен қоймай қонысынан айырылып,тығырыққа тірелген, жаны жаралы елдің алқымынан алып,тынысын тарылтты.

Хан болған онан кейін Нұралы еді,

Төренің Архар деген ұраны еді,

Хан аулын Сырым шауып тоздырғанда

Ақылды Алдар биден сұрап еді,

Қараға хан баласы әкім болған,

Қашаннан келе жатқан мұраң еді...

Таққа, баққа таласқан Шыңғыс ұрпағының соңынан еріп тозғындаған қара халық мұратына жете алмады. Халық ішінен билік тізгінін ұстайтын кемеңгер шықпады,әкімдік хан баласына мұра болып қала берді.Ер Едіге,Орақ,Мамай,Қарасай,Қази,Естерекұлы Ер Тарғын, Қара Қыпшақ Қобыланды, Нәріктің ұлы Шора , Асан Қайғы, қарға бойлы Қазтуған, Жиренше шешен... Ақын- жыраулар қара халықтың осындай төл перзенттерін дəріптеп, жыр хиссалардың басты кейіпкері етіп көрсеткен. Шынияз "төресі уағдадан танбаған" "хан бабаны" армандай отырып, олардың "қолында егер қайраты болмағаннан" "əкімнің ыңғайымен" жүре бергенін, шарасыздығын айта отырып, қара халықтың арасынан шыққан дана билерді, дұшпанға қайрат жасаған айбарлы ер ұландарды жырлайды.

Шынияздың өмірі мен ақындығы туралы алғашқы деректерді, толғауларын Тұщықұдықтық Дәрісқали атамыздың ауызынан жазып алып, бізге жеткізуші белгілі өлкетанушы, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі, бірнеше кітаптың авторы Мұрат Бектенұлы ағамыз.

Шынияз Шанайұлы толғауларынан сол кезеңнің бейнесін ғана емес, қазақ халқының тарихы мен тұрмыс-тіршілігі туралы да мол деректер алуға болады. Ақын жырлары – тұрғанымен тарих, тұнған сыр. Оны тек зерделеп оқу, тиісті деңгейде насихаттай білу – бүгінгі ұрпақ парызы.

Төлеуова Бибігүл

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Қабдиева Әлия

10- сынып оқушысы

Новобогат орта мектебі

Аудандық "Үздік филолог" байқауының материалдары

Бибигул — Sun, 19 Sep 2021 07:21:05 GMT

Аудандық "Үздік филолог" байқауының материалдары: жүктеу үшін басыңыз

/zdik_filolog-2021_ba-alau.docx

/2-tur-zdik_filolog.pptx

Оқытудағы көшбасшылық арқылы әріптестердің кәсібилігін арттыру жолдары

Бибигул — Wed, 28 Mar 2018 17:41:50 GMT

Оқытудағы көшбасшылық арқылы әріптестердің кәсібилігін арттыру жолдары

Атырау облыстық "Өрлеу" біліктілікті арттыру орталығы ұйымдастырған ғылыми-тәжірибелік конференцияға ұсынылған баяндамам

ЖҮКТЕУ /rleu-konf_tuleuova_b.docx

«Мәңгілік ел» идеясы құндылықтарын оқыту мақсатына орайластыра оқыту

Бибигул — Mon, 23 Oct 2017 18:27:14 GMT

/m-gilik_el-tuleuova_b.doc Тулеуова Бибигул Орынгалиевна

Жалпы білім беретін Новобогат орта мектебі

Исатай ауданы Атырау облысы

«Мәңгілік ел» идеясы құндылықтарын оқыту мақсатына орайластыра оқыту

Баяндамада «Мәңгілік ел» жалпыұлттық идеясының тарихи құндылығы, өміршеңдігі мен өзектілігі туралы тұжырымдар жасалған. Идеяның негізі – 7 құндылықты сабақтағы оқу мақсаттарына орайластыра оқыту мүмкіндіктері айтылып, жоспарлау үлгісі берілген. Жоспарлау үлгісінде оқылатын материал мен оқушылардың жас ерекшілігі ескеріле отырып, оқушылардың ұғым – түсінігіне сәйкес келетін ұғымдар мен терминдерді енгізу, құндылықтарды түсіндіру көзделген. Баяндамада «Мәңгілік ел» идеясы құндылықтарының білім беру мен тәрбиелеудің өзегіне айналуы керектігі баса айтылған.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев : ”Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекеттігімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн. Оған барар жол халық даналығының негізінде жатыр" деген еді[1]. Мемлекет басшысы өзінің 2014 жылдың 14 қаңтарындағы ”Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ" атты Қазақстан халқына Жолдауында және 2014 жылдың 11 қарашадағы «Нұрлы жол- болашаққа бастар жол» Жолдауында ежелгі ата- бабаларымыз - түркілердің Мәңгілік ел идеясын- Қазақ Елінің ұлттық идеясы ретінде жариялады.

«Мәңгілік ел» деген не өзі? Бұл идеяның негізін Құтлығ, Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк және Иоллығтегін сияқты көктүріктер қалап, Көк Тәңірге бас ие отырып, биікке ұмтылуды, яғни өршіл философияны таратты.

Түркілердің мәңгілік мақсат-мұраттарын көздейтін «Тұтас түркі елі» идеясын насихаттайтын «Тоныкөк», «Күлтегін» жазбаларының өзін осы идеяны мәңгі көктүріктің ұрпақтарына қалдыру үшін Иоллығтегін тасқа қашатып жаздырды. Бұл – азаттық пен ерлік философиясы! Түркі халықтарының жойылып кетпей, бүгінгі таңда тәуелсіз мемлекеттер болып отыруы осы «Тұтас түркі елі» идеясы мен азаттық философиясының өміршеңдігінде жатыр. Соның дәлелі, Қазақтандық «Мәңгілік ел» идеясын жүзеге асыру мақсатында 2016 жылғы 26 сәуірдегі Қазақстан халқы ассамблеясының XXIVсессиясында «Мәңгілікт ел» патриоттық актісі әзірленіп, қабылданған болатын. Бұл құжат «Мәңгілік ел» идеясының жеті мызғымас тұғыры-жеті принципін анықтап берді. Белгіленген құндылықтарды жүзеге асыру оны ҚР білім беру ұйымдарының алдына оны білім алушылар мен ата-аналарға, жалпы жұртшылыққа түсіндіру міндетін қойып отыр. Бұл құжаттың мемлекеттік маңыздылығы Қазақстан білім ұйымдарының басшыларын, мұғалім-практиктерді патриоттық тәрбиенің жеті қағидаты формасындағы «Мәңгілік Ел» жалпыұлттық идеясын түсіндіру жұмыстарын жүргізуге белсенді кірісуге міндеттейді.

«Мәңгілік ел» жалпыұлттық идеясының құндылығын пән сабақтары арқылы қалай меңгертуге болады? Жаңартылған мазмұнда білім беру жағдайында бұл идеяның мазмұны мен мақсатын сабақта оқылатын тақырыптың оқу мақсатына орайластыруға болады. Мысалы, 5-сыныптағы қазақ әдебиеті пәні сабақтарында тақырыптық- күнтізбелік жоспарға төмендегідей қосымша жоспарлау немесе орта мерзімді жоспарлауда ескеру арқылы жүргізуге болады.

Құндылық	Оқылатын тақырып	Мақсат	Меңгерілетін ұғым, түсінік
Тарихтың, мәдениет пен тілдің ортақтығы	1-бөлім. «Асанқайғының жерге айтқан сыны» 7-сабақ.	Қазақ жерінің тарихи, мәдени, ұлттық, географиялық табиғи-экологиялық, өзіндік ерекшелігін таныту	«Мәңгі», «ел»
Қоғамымыздағы ұлттық бірлік, бейбіт шілік пен келісім	2-бөлім. Д. Бабатайұлы. «О, Ақтан жас, Ақтан жас» 2-сабақ.	Белсенді азаматтық ұстанымдарын, патриоттық сезімдерін тәрбиелеу	Мұрат, мақсат, идея
Жалпыға ор тақ еңбек қоғамы	2-бөлім. Ы.Алтынсарин. «Атымтай Жомарт» 3-сабақ.	Бірінші өмірлік қажеттілік секілді еңбекке қажеттілікке тәрбиелеу	Кәсіп, мамандық, еңбек қоғамы
Зайырлы қо ғам және руханият	3-бөлім. М.Қабанбай. «Бауыр» әңгімесі. 5-сабақ.	Отбасылық тәрбие, өз халқының озық дәстүрлеріне деген құрмет сезімін тәрбиелеу	Ұлттық құндылықтар
Зайырлы қоғам және руханият	4-бөлім. Т.Нұрмағамбетов. «Анасын сағынған бала» 3- сабақ.	Оқушыларда өз қатар ластарының, отбасы мен әлеуметтік ортаның арасындағы толерант тық сезімін тәрбиелеу	Отбасылық құндылықтар
Тарихтың, мәдениет пен тілдің ортақтығы	4-бөлім. Н. Ақыш. «Нағыз әже қайда?»	Адамгершілік құндылықтарға, өзін-өзі ұстау, өз қызметінің нәтижелерін бағалауға тарту.	Қазақы тәрбие
Зайырлы қоғам және руханият	Д. Лондон. «Мексика ұлы» 4-сабақ.	Қоғамдағы мәдениетаралық, конфессияаралық, және этникааралық әртүрлілік контекстіндегі оқиғаларды бағалауға үйрету.	Көпмәдениеттілік, көптілділік, көпұлттылық

1-кесте

Бүгінгі мектеп пен ұстаз алдындағы міндет- «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы дегеніміз – өткенімізден сабақ ала отырып, болашағымызды баянды ету жолындағы ХАҚ МҰРАТТАРЫМЫЗ екендігін білім алушылар мен ата-аналардың санасына сіңіру!

«Мәңгілік Ел» ұлттық идеясының негізгі мәні – өшпейтін мақсат-мұраттарымыз бен мәдени-рухани құндылықтарымызға негізделген, мемлекет құрушы қазақ халқы мен өзге де ұлттардың ұлттық идеяларын бір арнаға тоғыстыратын идеология арқылы қалыптастырылатын Қазақтың ұлттық мемлекеті. Бұл идеяны ұғындыруды оқу үдерісінің өне бойында, үнемі жүріп жататын әрекетке айналдыру - мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Н.Ә.Назарбаев ”Тарих толқынында"

2. ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы ”Қазақстан жолы – 2050:

Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ" ”Егемен Қазақстан" газеті –

17.01.2014ж

3. «Нұрлы жол- болашаққа бастар жол» ҚР Президенті Н.Назарбаевтың

Қазақстан халқына Жолдауы, ”Егемен Қазақстан" газеті

11.11.2014ж.

4. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, Алматы, ”Дайк- Пресс", 2008ж.

Отбасылық немесе жеке қаражатты бөлудің тамаша әдісі (қазақ тіліне аударып, толықтырдым)

Бибигул — Tue, 12 Apr 2016 06:23:18 GMT

Отбасылық немесе жеке қаражатты бөлудің тамаша әдісі

«Құмыралар әдісі» - жеке немесе отбасылық бюджетті басқарудың тамаша әдісі.

Сіздің міндетіңіз- қаражатыңызды ойша немесе шын мәнінде алты бөлікке бөліп сақтау . Осылайша Сіз ақшаңызды өмірдің маңызды алты саласына қатысты жұмсайсыз.

Бірінші құмыра: Ең қажетті сала (бюджеттің 55% )

Бұл бөліністегі ақшалар күнделікті қажеттіліктерге жұмсалуы керек. Ол дегеніміз, азық тұлік, газ, су, электр энергиясы, т.б. үшін төленетін төлемдер. Салық пен көлік шығындары, жүріп -тұру ақылары да осы құмырадан төленеді.

Екінші құмыра: Көңіл көтеру, демалыс (бюджеттің 10%)

Бюджеттің бұл бөлігін өзіңізге арнаңыз. Жинап қымбат киім сатып алыңыз немесе демалыс орнына барыңыз. Сәнді сөмке немесе әтір алып өзіңізді қуантыңыз.

Үшінші құмыра: жинақтау (бюджеттің 10% )

Бұл бөліктегі ақша - Сіздің болашақтағы экономикалық еркіндігіңіз. Оны Сіз депозит немесе банкідегі салым ретінде жинасаңыз болады. Бір жақсысы, біздің елімізде зейнетақы қоры біз үшін осы жұмысты атқарып жатыр. Сондықтан бұл пайызды балалардың оқуы үшін арнасаңыз қателеспейсіз.

Төртінші құмыра: білім және кәсібилік (бюджеттің 10%   )

Бұл құмырадағы ақшаңызды өзіңіздің біліміңіз бен кәсібилігіңізді, тұлғалық өсуіңізді арттыру үшін жұмсаңыз. Бұл Сіздің өзіңіздің кәсібіңіздің табыстылығына жасап жатқан инвестицияңыз. Сіз - ең бағалы активсіз. Бұны ешқашан естен шығармаңыз. Бұл он пайызды кітап, дискілер алуға, курстар мен семинар, тренингтерге баруға арнаңыз.   Жұмыс орныңызды жарақтаңыз, безендіріңіз. Себебі, ол -Сіздің екінші үйіңіз. Мекемедегі көпшілік шараларға жарна қосыңыз, демеушілік жасаңыз. Жылына бір мәрте болса да ұжымдастарға арнап кофе – брейк немесе фуршет жасаңыз.   Өйткені бұның бәрі Сіздің ұжымдағы орныңызды биіктетіп, достарыңызды жақындата түседі. Сіз – инвесторсыз.

Кувшин 5: жеке қор (бюджеттің 10%)

Бұл қаражатты жинау арқылы Сіз ауқымды сатып алулар жасайсыз.   Теледидар мен жиһаз, автомашина алуды осы құмыраға жиналған ақшаға қарай есептеңіз. Егер банк кредитіне алғыңыз келсе, оның Сіздің еңбекақыңыздың 10 – 25 пайызынан аспауын ескеріңіз.

Алтыншы құмыра: қайырымдылық және сый- сияпаттар ( бюджеттің 5 % )

Бұл құмырадағы ақшаны туған күндер мен тойларға сый- сияпат алуға жұмсаңыз. Бұл бөлімдегі ақша да қайтарымды инвестиция болып есептеледі. Сондықтан   шығыстың бұл бөлігін шын пейілмен жұмсаңыз.

Артылып жатса, осы бөліктен қайырымдылыққа да ақша арнаңыз.

Тренинг дегеніміз не?

Бибигул — Mon, 09 Feb 2015 18:51:26 GMT

Көшбасшылық жұмыста тренингтерді тиімді қолдану турасында жинақтаған ресурстарым /trening_turaly.docx

Рефлексиялық тіркестер

Бибигул — Mon, 08 Dec 2014 16:41:35 GMT

Рефлексивті есеп жазу барысында ой толғамдарды анық білдіру үшін қолданылатын сөз орамдары мен тіркестер ( қазақ тіліне аударуға уақыт болмады) /reflektivnye_frazy.docx